Przejdź do treści

Niepłodność immunologiczna – diagnostyka i leczenie

fot. 123rf.com

Obecnie uważa się, że około 10% niepowodzeń rozrodu związanych jest z nieprawidłowościami układu immunologicznego. W niektórych przypadkach niepłodność immunologiczna współistnieje z innymi, nieimmunologicznymi przyczynami. Dlatego warto pamiętać, by nie pomijać jednoczesnej lub przynajmniej stopniowanej diagnostyki w wielu kierunkach. Czym zatem właściwie jest niepłodność immunologiczna i dlaczego warto przyjrzeć się sprawie bliżej – wyjaśnia dr n.med. Małgorzata Jarosz z kliniki leczenia niepłodności InviMed w Gdyni.

Zapisz się do newslettera

Jaką rolę odgrywa immunologia w procesie zapłodnienia i utrzymania ciąży

Aby przejść do omówienia najczęstszych przyczyn niepłodności immunologicznej i ich leczenia, warto zacząć od zgłębienia podstaw tego procesu i zadać pytanie: dlaczego immunologia jest taka ważna w procesie zapłodnienia i utrzymania ciąży?

Wiadomo powszechnie, że podstawową rolą układu odpornościowego jest rozpoznawanie i niszczenie czynników obcych dla organizmu człowieka, podczas gdy własne komórki są bezpieczne. Przynajmniej tak jest w świecie idealnym.

Skąd biorą się „pomyłki” w funkcjonowaniu układu immunologicznego

W chorobach określanych jako autoimmunologiczne dochodzi do pewnej „pomyłki” w funkcjonowaniu układu immunologicznego – komórki odpornościowe (głównie z rodziny limfocytów) przekierowują agresję w kierunku wybranych własnych komórek i tkanek. Określone narządy stopniowo przestają funkcjonować prawidłowo. W surowicy krwi wykrywane są przeciwciała, których obecność, a czasem także poziom, stanowi wykładnik stopnia zaawansowania procesu autoagresji.

Niektóre z autoprzeciwciał odgrywają też rolę w niepowodzeniach zapłodnienia czy nawracających poronieniach (jak obecność przeciwciał przeciwjajnikowych czy przeciwłożyskowych). Podczas gdy inne wpływają przede wszystkim na proces implantacji i przebiegu wczesnego etapu ciąży (przeciwciała antykardiolipinowe czy przeciwciała przeciwko beta2-glikoproteinie stwierdzane w zespole antyfosfolipidowym).

Szacuje się, że zaburzenia autoimmunologiczne odpowiadają za ok. 90% wszystkich przypadków niepłodności immunologicznej.

Rola układu immunologicznego w procesie prokreacji

Wracając do roli układu immunologicznego w procesach prokreacji i zagnieżdżenia zarodka – należy jeszcze zwrócić uwagę na jego budowę. Każdy zarodek powstaje z połączenia plemnika z komórką jajową. Jest więc zbudowany w połowie z komórek podobnych do innych komórek organizmu kobiety (część matczyna) oraz w połowie z komórek obcych (część ojcowska).

Jak zatem układ immunologiczny funkcjonuje w warunkach fizjologicznych, gdy nie istnieją zaburzenia autoimmunologiczne, powodujące skierowanie agresji komórek odpornościowych przeciwko własnym komórkom matki i części matczynej zarodka, że nie dochodzi do niszczenia części obcej, sobie nieznanej, czyli części ojcowskiej zarodka?

Czym jest reakcja cytotoksyczna

W warunkach fizjologicznych w jamie macicy jest szczególnie sprzyjające środowisko zapewniające bezpieczeństwo zagnieżdżenia zarodka i utrzymania ciąży. Głównymi komórkami zaangażowanymi w proces ochrony zarodka są komórki NK, a zwłaszcza ich frakcja uNK (uNK, z ang. uterine natural killers). Podstawową rolą tych komórek jest reakcja cytotoksyczna, czyli niszczenie innych komórek, o czym świadczy ich nazwa (z ang. „naturalni zabójcy”).

Te komórki jako jedne z pierwszych potrafią błyskawicznie rozpoznać komórki obce, inne niż własne, w tym komórki zakażone wirusem czy komórki zmienione nowotworowo. Po czym uruchamiają proces niszczenia, wydzielając określone substancje i inne sygnały dla wzmocnienia, a potem wygaszenia reakcji immunologicznej. Populacja komórek uNK występująca w środowisku układu rozrodczego, przede wszystkim w macicy, pełni szczególną funkcję – ochronną dla zarodka.

Komórki te rozpoznają zarodek jako „własny” i wysyłają szereg sygnałów dla innych komórek układu odpornościowego, by wyhamować rozpoznanie go i niszczenie. Sygnały są wysyłane za pośrednictwem receptorów hamujących i wydzielanych cytokin.

Diagnostyka w leczeniu niepłodności immunologicznej

Poszukując przyczyn immunologicznych niepowodzeń rozrodu, dotyczących zwłaszcza procesu zapłodnienia, zagnieżdżenia i wczesnego przebiegu ciąży, badania koncentrują się na ocenie komórek NK. Ocena dotyczy ogólnej liczby tych komórek w populacji innych komórek układu odpornościowego, wzajemnych stosunków z innymi komórkami immunologicznymi, w tym z limfocytami T. Odnosi się też do ich „wyglądu”, czyli obecności różnych cząsteczek na powierzchni, a wśród nich obecności i rodzaju receptorów hamujących i aktywujących (KIR, ang. killer cell immunoglobulin-like receptors).

Zaburzenia w populacji tych komórek w postaci ich nadmiernej aktywności, można ocenić za pomocą testu cytotoksyczności czy profilu cytokin Th1/Th2. Innym elementem diagnostyki dla oceny prawidłowego funkcjonowania komórek NK jest ocena budowy receptorów KIR i cząsteczek, z którymi oddziałują, czyli cząsteczkami HLA-C (ang. human leukocyte antigens – ludzkie antygeny leukocytarne) występującymi na powierzchni komórek zarodka.

W leczeniu niepłodności immunologicznej stosuje się preparaty działające immunomodulująco lub immunosupresyjnie. Postępowanie terapeutyczne włączane, by przygotować kobietę do naturalnego poczęcia, jest w zasadzie podobne do tego, które stosuje się, gdy para decyduje się na wykorzystanie metod wspomaganego rozrodu.

Leczenie niepłodności immunologicznej

Decyzję o włączeniu terapii, w zależności od rodzaju i stopnia nieprawidłowości, podejmuje lekarz przygotowujący kobietę do zajścia w ciążę. Leczenie włączane jest jeszcze przed zapłodnieniem (lub odpowiednim zabiegiem) i kontynuowane w ciąży, zwłaszcza, gdy istnieje ryzyko jej utraty w przypadku nawracających poronień. Ważnym aspektem włączanej terapii jest jej bezpieczeństwo – zarówno dla matki, jak i dla rozwijającego się zarodka, a później płodu.

Zobacz też: Starania o dziecko okiem endokrynologa

Ekspert

Dr n. med. Małgorzata Jarosz

Absolwentka Akademii Medycznej w Gdańsku, specjalista immunolog i pediatra.
W klinice InviMed w Gdyni konsultuje immunologicznie pary, którym nie udaje się zajść w ciążę naturalnie lub mają już za sobą pierwsze niepowodzenia w terapii IVF.
Ma rozległą wiedzę, którą nieustannie poszerza. Jej wysokie kompetencje potwierdza uzyskany w 2008 roku tytuł doktora nauk medycznych. Ceniona za profesjonalizm, rzeczowe podejście i umiejętność przystępnego tłumaczenia zagadnień związanych z immunologią człowieka.

Redakcja In Vitro Online

Jedyny poradnikowy portal o in vitro.